صورتجلسه نشست قضائی
پرسش
در یک دعوای حقوقی به لحاظ عدم حضور خوانده در جلسه دادرسی ادعـای خواهـان صـرفاً بـا سوگند او اثبات و رأی غیابی بر له او صادر شده است با این توضیح که بـه لحـاظ عـدم حضـور خوانده، دادگاه عدم حضور وی را نکول محسوب و سوگند را به خواهان رد کرده و وی سوگند یاد کرده است. پس از صدور رأی، خوانده ضمن واخواهی اعلام داشته حاضر است به عنـوان منکـر طبق قاعده فقهی «البینه للمدعی و الیمین علی من انکر» سوگند یادکند تکلیف دادگاه چیست؟
نظر هیئت عالی
مدعی برای اثبات ادعایش ناچار از اقامه دلیل اسـت و بر حسب مقررات ماده 277 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقـلاب در امور مدنی در صورتیکه برای خواهان امکان اقامه بینه شرعی نباشد، میتواند با معرفـی یک گواه مرد یا دو گواه زن با سوگند ادعای خود را به اثبات برساند. با توجـه بـه مراتـب مرقوم و مقررات ماده 272 همان قانون هرگاه خوانده منکر ادعای خواهان باشد بر حسـب تقاضای خواهان، منکر ادای سوگند میکند و به موجب آن ادعـای خواهـان سـاقط خواهـد شد. در مورد سؤال مطروحه سوگند خواهان برای اثبات ادعـایش ولـو در غیـاب خوانـده وجاهت شرعی ندارد و با واخواهی محکومٌ علیه غایب دادگاه ناچار است بر طبق مقـررات شرعی و قانونی به اعتراض واخواه رسیدگی و بینه شـرعی خواهـان را اسـتماع کنـد و در صورت عدم امکان بینه شرعی میتواند از منکر ادعای سوگند کنـد و اگـر خوانـده از ادای سوگند امتناع ورزیده و سوگند را به خواهان واگذارد خواهان فقط در این مورد مـیتوانـد دعوا را با سوگند به اثبات برساند و در هر صورت مقررات ماده 286 قانون مزبور انطبـاقی با سؤال مطروحه ندارد و دادگاه مکلف اسـت در صـورت واخـواهی محکـومٌ علیـه اقـدام خلاف قانون مرحله غیابی را ترمیم و به صورتیکه گفته شد عمـل کنـد در خاتمـه اضـافه میکند مقررات ماده 1331 قانون مدنی راجع به سـوگندی اسـت کـه بـر حسـب مقـررات قانونی صورت گرفته باشد.
نظر اکثریت
در فرض سؤال در مرحله واخواهی تقاضای اتیان سوگند توسط خوانده (واخواه) پذیرفته نیست زیـرا اولاً طبق ماده 1331 قانون مدنی که صراحت دارد: «قسم قاطع دعواسـت و هـیچ گونـه اظهـاری کـه منافی با قسم باشد از طرف پذیرفته نخواهد شد.». ثانیاً چنانچه در دعوای حقوقی، خواهـان تقاضـای قسم کند دادگاه وقت رسیدگی تعیین و طرفین را جهت اتیان سوگند، دعوت میکند. چنانچه خوانـده علیرغم ابلاغ قانونی اخطاریه حاضر نشود به صراحت ماده 286 قـانون آیـین دادرسـی دادگـاههـای عمومی و انقلاب در امور مدنی عدم حضور وی بدون عذر موجه نکول محسوب و دادگاه قسم را به طرف دعوا رد میکند و با اتیان سوگند او رأی صادر میکند و ادعای خلاف آن پذیرفته نیسـت. ثالثـاً حضرت امام خمینی در مسأله 8 از کتاب قضا (ترجمه تحریرالوسیله جلد 4 صفحه 106 (مـیفرمایـد: «لو رجع المنکر الناکل عن نکوله فان کان بعد حکم الحاکم علیه او بعد حلف المـدعی المـردود علیـه الحلف لایلتفت الیه..» «اگر منکری که نکول کرده از نکولش برگردد اگر بعد از حکم حاکم علیه او یـا بعد از قسم خوردن مدعی که قسم به او رد شده است باشد اعتنایی به آن نمیشود». در فرض مسأله فوق نیز چنین است عدم حضور خوانده در مرحله بدوی طبق موازین قـانونی نکول محسوب و خواهان قسم یاد کرده و ادعایش ثابت شده است. بنابراین، به ادعای واخـواه در مرحله واخواهی توجهی نمیشود.
نظر اقلیت
مرحله واخواهی در واقع جزیی از مرحله بدوی و در واقع تکرار آن است و چون طبق قاعـده فقهی (الغائب) علی جعته واخواه (خوانده دعوی بدوی) پس از واخواهی حق دفاع از دعـوای مطروحه را دارد لذا به محض حضور در جلسه دادرسی میتواند تقاضای قسم را پاسخ گفته و سوگند یاد کند دادگاه باید ضمن استماع سوگند وی مجدداً رسیدگی و رأی صادر نماید.