صورتجلسه نشست قضائی
پرسش
چنانچه معامله¬ای با شرایط ماده 190 قانون مدنی (با عنوان مبایعهنامه) و به صورت عادی انجام شود و ضمن معامله قسمتی از ثمن معامله (مثلاً یک سوم ثمن) پرداخت و مابقی ثمن شرط گردد تا در زمان تنظیم سند در دفترخانه پرداخت شود و زمان تنظیم سند نیز مثلاً 4 ماه بعد از تاریخ معامله باشد و طرفین در مبایعهنامه قید نمایند که چنانچه هریک از طرفین در موعد مقرر جهت انتقال سند در دفترخانه حاضر نشوند خسارت تأخیر روزانه به مبلغ دویست هزار ریال را پرداخت نمایند و در پایان نیز چنین عبارتی «اگر هر یک از طرفین از انجام معامله انصراف دهند باید مبلغ هفتاد میلیون تومان به طرف دیگر پرداخت نماید» قید گردد و خریدار در موعد مقرر در دفترخانه حاضر نشده است و فروشنده با تقدیم دادخواست، خسارت تأخیر روزانه و نیز مبلغ هفتاد میلیون تومان عبارت پایانی مبایعهنامه را (به عنوان وجهالتزام) مطالبه نموده است و استدلال می¬نماید که این عبارت پایانی دلالت بر آن دارد که چنانچه خریدار در اجل معین در دفترخانه حاضر نشده است پس از معامله انصراف داده و علاوه بر خسارت تأخیر تأدیه روزانه باید به پرداخت وجهالتزام مذکور نیز محکوم گردد. اما خوانده در دفاع اعلام داشت که از معامله انصراف نداده است و قبول دارد که در موعد مقرر جهت تنظیم سند و پرداخت تتمه ثمن معامله در دفترخانه حاضر نشده است، ولی چون توان پرداخت ثمن معامله را نداشته به تعهد خویش عمل ننموده است. لکن نسبت به معامله انجام شده پایبند میباشد. حال آیا شرط پایانی مذکور در مبایعهنامه جایگاه قانونی دارد یا خیر و نتیجه آن چیست؟
نظر هیئت عالی
نشست قضایی (1) مدنی: همانگونه که در اتفاقنظر حاصله استدلال شده و مستفاد می¬گردد، مفاد قرارداد و قصد مشترک طرفین و اراده باطنی آنان در تحلیل موضوع حاکمیت خواهد داشت. تعیین وجهالتزام یا وجه¬الضمان و یا خسارت ناشی از تأخیر در انجام تعهد به نحوی که در سؤال مطروحه پیشبینی شده نافی اصل تعهد طرفین و آثار آن نمیباشد. ضمن اینکه در باب مطالبه وجهالتزام، علاوه بر تخلف طرف قرارداد از انجام تعهد، آمادگی مطالبهکننده وجهالتزام در انجام تعهدات خود لازم است. با این ترتیب اتفاقنظر تأیید میشود.
نظر اتفاقی
راجع به شروط ضمنعقد باید اراده طرفین را جویا شد. یعنی باید انگیزه طرفین از وضع چنین شرطی مشخص شود تا بر همان مبنا ضمانت اجرای آن تعریف گردد. اما آنچه از موضوع سؤال برمی¬آید این است که عقد طرفین بر مبنای شرایط ماده 190 قانون مدنی، معامله (عقد بیع) را محقق نموده¬اند ولی برای تنظیم سند و نیز پرداخت تتمه ثمن معامله شرایطی را پیش¬بینی نموده¬اند. نتیجه¬ای که حاصل می-شود این است که عقد بیع با ایجاب و قبول و سایر شرایط قانونی واقع شده است و منظور طرفین از شرط پایانی مبایعهنامه، انعقاد عقد در آینده نبوده است (زیرا در شرط پایانی قید گردیده است که هر یک از طرفین از انجام معامله انصراف دهد ...) بنابراین، منظور طرفین از عبارت «از انجام معامله منصرف شود یا انصراف دهد» وعده بیع در آینده نیست، بلکه منظور متعاقدین از وضع چنین شرطی این است که چنانچه هریک از متعاقدین از استمرار بیع منصرف گشته و قرارداد را فسخ نماید، باید وجهالتزام (به مبلغ هفتاد میلیون تومان) را به طرف دیگر پرداخت نماید که در مانحنفیه و با توجه به اقامه دعوا از سوی فروشنده، لازمه استحقاق وی از دریافت وجهالتزام هفتاد میلیون تومانی فسخ عقد از سوی خریدار میباشد که در مورد سؤال، خریدار به معامله منعقده پایبند میباشد و عقیده خود در خصوص فسخ قرارداد را اعلام ننموده است. در نتیجه فروشنده در کیفیت مطروحه استحقاق دریافت وجهالتزام هفتاد میلیون تومانی را ندارد.