صورت‌جلسه نشست قضائی

نظر اکثریت

(الف) ـ احکام قواعد ثانویه همچون عسر و حرج، ضرر، اضطرار و اجبار، حاکم بر همه احکام اولیه بوده و استثنایی بر آن وارد نیست، مگر اینکه طبیعت حکم حرجی باشد مانند جهاد فی‌سبیل‌الله. (ب) ـ تنقیح مناط عبارت است از حدس قطعی و کشف استنباط یقینی ملاک حقیقی حکم و الغای خصوصیت از مورد و حمل، قید، وصف و شرط مذکور در آن بر غالب یا توضیح و یا تمثیل. به بیان دیگر وجود تفاوت یا تشابه میان اصل و فرع اجنبی از تنقیح مناط بوده و عبارت آخر قیاس مستنبط‌العله می‌باشد که محکوم به بطلان است. (ج) ـ نزاع ما موضوعی و صغروی و بر سر امکان و تصور عسر و حرج در عقد انقطاعی نیست بلکه نزاع حکمی و کبروی و اعطای پاسخ قانونی بر فرض وجود عسر و حرج است. (د) ـ ملاک تشخیص عسر و حرج در هر مورد عرف است که با در نظر گرفتن وضعیت روحی، اخلاقی و اجتماعی و همچنین وضعیت محیط از حیث زمان و مکان آن را تعیین می‌کند. (ه) ـ فقها و مراجع عظام تقلید درخصوص موضوع، حسب استثنا انجام شده، اختلاف دارند و اکثریت ایشان معتقد به بذل مدت توسط حاکم شرع بر فرض اثبات عسر و حرج هستند. (و) ـ اداره حقوقی دادگستری به شرح نظر شماره 4140/7 ـ 27/2/1364 اظهار داشته است: «چنان‌چه در مواردی زوجه با عسر و حرج روبرو شود و این موضوع برای دادگاه ثابت شود در این مدت می‌تواند از ملاک ماده (1130) قانون مدنی تنقیح مناط کرده و حکم به اجبار زوج به بذل بقیه مدت متعه و در صورت مسیر نشدن این امر حکم به انحلال زوجیت صادر کند».