صورتجلسه نشست قضائی
پرسش
شخص «الف» در زمین کشاورزی متعلق به خود با قصد سکونت، شروع به احداث یک بنا مینماید؛ اما پیش از تکمیل، آن را به شخص «ب» میفروشد. شخص «ب» بنای ناتمام که قابلیت بهرهبرداری و سکونت ندارد را تکمیل نموده و در آن ساکن میشود. حال سوال آن است در فرض تکمیل بنا آیا هر دو شخص قابل تعقیب کیفری هستند؟
نظر هیئت عالی
با توجه به دستورالعمل تعیین مصادیق تغییر کاربری غیرمجاز مصوب سال 86 هیأت وزیران اقداماتی مانند برداشت یا افزایش شن و ماسه، خاکبرداری و خاکریزی، گودبرداری و پیکنی را بهعنوان عنصر مادی جرم تغییر کاربری غیرمجاز محسوب و مستقلاً صرفنظر از اقدامات بعدی برای ساخت بنا مصداق تغییر کاربری غیرمجاز دانسته است، نتیجتاً در فرض سئوال، رفتار شخص دوم جرم تغییر کاربری غیرمجاز محسوب نمیشود زیرا بزه مذکور قبلاً تحقق یافته است.
نظر اکثریت
تنها شخص «الف»، مرتکب جرم تغییر کاربری غیرمجاز شده است و رفتار شخص «ب» فاقد وصف کیفری است. مهمترین استدلالهای بیان شده از سوی این گروه از قضات بدین شرح است: 1- تغییر کاربری غیرمجاز با اقدام نفر اول (شخص الف)، واقع شده است؛ زیرا همین که مقداری از مساحت یک زمین زراعی، پیکنی یا بتنریزی شده و قابلیت بهرهبرداری برای کشاورزی را نداشته باشد؛ جرم واقع شده است. اگر شخص دوم بیاید آن را توسعه دهد میتوان گفت وی نیز مانند شخص الف مرتکب جرم تغییر کاربری غیرمجاز شده است؛ اما در فرض سوال شخص «ب» از نظر مساحت، توسعه نداده است بلکه به صورت عمودی (نه افقی) بنا را تکمیل کرده است. در جرم تغییر کاربری مساحت بنای ایجاد شده اهمیت دارد؛ زیرا مجازات قانونی بر اساس مساحت بنای ساخته شده یا تغییر کاربری داده شده، محاسبه میشود؛ در نتیجه چون شخص «ب» در مساحت تغییر کاربری شده توسط شخص «الف»، تغییر ایجاد نکرده و آن را توسعه نداده است، مرتکب جرم تغییر کاربری نشده است. 2- دستورالعمل تعیین مصادیق تغییر کاربری غیرمجاز (مصوب 1386 هیات وزیران)، اقداماتی که برای شروع به ساخت یک بنا ضروری هستند همچون: برداشت یا افزایش شن و ماسه، خاکبرداری و خاکریزی، گودبرداری، پیکنی و ... را به عنوان عنصر مادی جرم تغییر کاربری غیرمجاز محسوب و مستقلاً (صرفنظر از اقدامات بعدی برای ساخت بنا)، مصداق تغییر کاربری غیرمجاز دانسته است؛ رفتار شخص دوم (شخص ب) چه واقع بشود یا نشود، جرم تغییر کاربری غیرمجاز قبلاً اتفاق افتاده است.
نظر اقلیت
هر دو شخص (الف و ب) قابل تعقیب و مباشر جرم میباشند. بدین شرح که: 1- هر دو در عملیات اجرایی جرم، دخالت و مشارکت داشتهاند؛ در نتیجه هر دو از باب مشارکت در جرم تغییر کاربری غیرمجاز قابل تعقیب هستند؛ اگر این نظر پذیرفته نشود مرتکب اصلی جرم رها میشود؛ بهعنوان مثال شخص الف، پس از شروع به ساخت متوجه میشود که ملک خارج از بافت است و یا باید هزینه زیادی برای تغییر کاربری بپردازد به همین جهت از ادامه ساخت منصرف و ملک را با همان وضعیت به شخص «ب» منتقل کند؛ اما شخص دوم با آگاهی از این موضوع، عملیات ساخت بنا را ادامه میدهد و آن را تکمیل و در آن ساکن میشود؛ آیا همچنان میتوانیم بگوییم که شخص ب مرتکب هیچ جرمی نشده است! 2- در بیشتر موارد، اداره جهاد کشاورزی، زمانی اعلام جرم میکند که بنا تکمیل شده و معد سکونت باشد. در عمل این اداره در مورد تغییر کاربری، مالک فعلی را متهم به جرم تغییر کاربری غیرمجاز میداند و در مورد وی اعلام جرم میکند و اصلا کاری به نفرات قبلی و اینکه قبلا چه اقداماتی انجام شده است، ندارد؛ در این صورت اگر بخواهیم صرفا به دنبال نفر اول باشیم، با توجه به اینکه در برخی موارد رد و نشانه و آدرسی از وی وجود ندارد، تعقیب و رسیدگی به جرم وی دشوار خواهد شد. 3- اگر نظر اول پذیرفته شود در اجرای حکم قلع و قمع بنا ممکن است با مشکل مواجه شویم؛ زیرا حکم به جزای نقدی و قلع و قمع علیه نفر اول (که مثلا هیچ بنایی نساخته است و تنها پیریزی کرده است) صادر شده است اما بنایی که متعلق به نفر دوم است باید قلع و قمع شود؛ درحالیکه شخص دوم، (شخص «ب») محکومعلیه حکم دادگاه نبوده است.
مستندات قانونی
ماده 1 دستورالعمل مصادیق تغییر کاربری غیرمجاز | ماده 1 قانون حفظ کاربری اراضی زراعی و باغها مصوب 1374 | ماده 2 قانون حفظ کاربری اراضی و باغها