صورتجلسه نشست قضائی
پرسش
در قرارداد بین بایع و مشتری در خصوص بیع عادی یک باب منزل قید شده است «هر یک از طرفین که پشیمان شود مبلغ سی میلیون تومان به طرف مقابل پرداخت خواهد کرد»، جایگاه و آثار حقوقی این شرط چیست؟ آیا موجد خیار فسخ است یا از باب استحکام بیع درج شده و ذینفع میتواند علاوه بـر الزام ممتنع به تسلیـم و اتنقال رسمـی مبیع، وجهالتـزام مذکور را نیز از وی مطالبه کند؟ - توضیح:چنانچه در عقد بیع، طرفین برای پشیمانی هر یک از بایع و مشتری ضمانت اجرایی همچون پرداخت وجهی معین را شرط کنند، آیا ذینفع تنها میتواند در صورت بروز پشیمانی، وجهالتزام را مطالبه کند یا علاوه بر آن میتواند انتقال مبیع را هم مطالبه کند؟ این سؤالی است که در خصوص آن آراء مختلفی از شعب دیوانعالی کشور صادر شده است، مثلاً شعبه 6 دیوان در رأی شماره 2907 ـ 25/9/1321 مقرر کرده است چون در ضمن تعهد خسارت ناشی از عدم انجام آن نیز پیشبینی شده است دیگر حقی برای ذینفع جز مطالبه وجهالتزام وجود نخواهد داشت. در مقابل شعبه 7 دیوان، طی رأی شماره 2544 ـ 12/8/1381 مقرر داشته است که تعیین وجهالتزام مانع الزام به اجرای قرارداد نیست.
نظر هیئت عالی
اصولاً عقد بیع عقد لازم است و آن را نمیتوان به آسانی فسخ کرد مگر به حکم قانون. اما اینکه بیشتر در سالهای اخیر در قراردادهای عادی بیع قید میشود که هر یک از طرفین از انجام معامله پشیمان شود مبلغی به طرف مقابل بپردازد، از باب تحکیم معامله است زیرا به علت تورم و گران شدن روز به روز مبیع، در قرارداد چنین قید میشود تا از انصراف، جلوگیری به عمل آید. با این شرط نمیتوان عقد لازمی را به هم زد و ذینفع میتواند علاوه بر الزام ممتنع به انتقال رسمی مبیع، وجهالتزام مذکور را مطالبه کند.
نظر اکثریت
وجهالتزام چیزی جز خسارت عدم انجام تعهد نیست، لذا ذینفع میتواند علاوه بر اخذ وجه التزام، ممتنع را به تسلیم مبیع و انتقال رسمی آن الزام کند.
نظر اقلیت
شرط مذکور چون مابهازایی ندارد با توجه به قاعده «اکل مال بباطل» بلااثر است و به تبع آن معامله قابل فسخ نیست.