صورتجلسه نشست قضائی
پرسش
یک قطعه زمین در طرح تعریض خیابان از سوی شهرداری قرار گرفته است. که بعداً به موجب عقد بیع به شخصی فروخته میشود. مشتری نیز در زمان انعقاد عقد بیع واقف به طرح مذکور نبوده، بعد از انعقاد عقد بیع مطلع گردیده و به طرح دعوا به خواسته مطالبه ثمن معامله به نرخ روز و خسارات وارده به طرفیت فروشنده اقدام می¬کند. آیا چنین دعوایی قابلیت استماع دارد؟ به عبارت دیگر اثر حقوقی اجرای طرحهای دولتی در راستای اعمال قانون تملک و قانون نحوه خرید و تملک اراضی توسط دولت یا شهرداریها بر قراردادهای منعقده فیمابین اشخاص چیست؟
نظر هیئت عالی
با توجه به ماده 426 قانون مدنی که تشخیص وجود عیب در مبیع را به عرف و عادت محول نموده و عرفاً معامله زمین با وجود طرح¬های مصوب و مخفی ماندن موضوع بر مشتری عیب استنباط می¬شود و به موجب ماده 422 همان قانون، در چنین وضعیتی مشتری مختار به قبول مبیع معیوب یا اخذ ارش و یا فسخ معامله میباشد. بنابراین، نوع خواسته مطروحه در سؤال که مطالبه ثمن معامله و خسارات میباشد این دعوا به کیفیت مطروح، انطباقی با استدلال قانونی فوق ندارد و قبل از طرح دعوای فسخ معامله به یکی از موجبات قانونی، دعوای استرداد ثمن قابل استماع نیست. در نتیجه نظر اکثریت تا حدی که با این نظر مطابقت دارد مورد تأیید است.
نظر اکثریت
نظر به این که اصل بر لزوم قراردادها و صحت عقد است، در تملک قرار گرفتن مبیع در اجرای قانون برای دولت نافی حقوق مالکانه اشخاص نیست. به عبارت دیگر وضع و اجرای مقررات دولتی نمی¬تواند به اعتبار مالکیت مشروع و قانونی مالک خدشه وارد نماید (قاعده لاضرر و لاضرار فیالاسلام و قاعده الناس مسلطون علی اموالهم) و از آنجایی که صرفاً در طرح بودن مبیع دارای خصوصیتی است، چنانچه خریدار مطلع بوده یا اساساً معامله می¬نمود یا با قیمتی کمتر مورد معامله قرار می¬داد، از این جهت به نظر عرف دارای عیب است. چون مشتری جاهل به این عیب بوده، فروشنده در قبال خرید از جاهل ضامن است و خریدار میتواند تقاضای فسخ معامله را بکند. حضرت امام خمینی (ره) در جلد دوم استفتائات، صفحه 120، سؤال 111، آیتالله صافی گلپایگانی در جلد اول جامع¬الاحکام، صفحه 322، سؤال 6110، گنجینه استفتائات قضایی دفتر آموزش روحانیون و تدوین متون فقهی قم و از همین مجموعه سؤال 5483 نظر آیتا... میرزا جواد تبریزی (ره) و همچنین آیتا... صانعی در مجمع¬المسائل جلد اول، صفحه340، سؤال 1082 و آیتا... شیخ محمد فاضل لنکرانی (ره) در جامع¬المسائل جلد اول، صفحه 270، سؤال 1040 و صفحه 274، سؤال 1054 مؤید این نظر است. لذا دعوا تا زمانی که عقد به قوت خود باقی است، قابلیت استماع دارد.
نظر اقلیت
به موجب ماده 367 قانون مدنی که اشعار می¬دارد: «تسلیم عبارت است از دادن مبیع به تصرف مشتری به نحوی که متمکن از انحاء متصرفات و انتفاعات باشد و قبض عبارت است از استیلای مشتری بر مبیع» هدف و قصد خریدار که انتفاع کامل است، محقق نشده است و این خدشه معامله است. دادخواست به کیفیت مطروحه قابلیت استماع را ندارد چون ابتدا باید به جهـت عـدم تسلیم، تقاضای بطلان معامله را بنماید.