صورتجلسه نشست قضائی
پرسش
در معامله ای خریدار معادل ثمن چکی صادر نموده و در بند 6-7 قرارداد چنین مقرر شده است :« اگر چک در موعد مقرر وصول نشد، فروشنده اختیار فسخ معامله را دارد و وجوه دریافت شده از خریدار را باید به حساب مراجع ذی صلاح واریز نماید . واریز وجه به منزله فسخ قرارداد می باشد » حال سؤال این است که چنانچه فروشنده مراتب فسخ را به موجب اظهارنامه ای به خریدار اعلام نموده ولی خریدار مبیع را به ثالث فروخته باشد وضعیت معامله خریدار و شخص ثالث چگونه است ؟ معامله صحیح است یا خیر ؟
نظر هیئت عالی
در فرض سوال حسب رای وحدت رویه شماره 810 مورخ 4/3/1400 هیات عمومی دیوان عالی کشور انتقال مال شخصی به ثالث ( در صورت درج شرط فسخ به لحاظ عدم پرداخت ثمن ) مانع از اعمال حق فسخ نیست و اعمال حق فسخ به معامله دوم تسری پید میکند و بی اطلاعی خریدار دوم از شرط مذکور موجب بی اثر شدن شرط و زوال حق مالک اولیه نسبت به عین مال مورد معامله و اعمال حق فسخ نخواهد شد .
نظر اکثریت
ماهیت خیار فروشنده ، تخلف از شرط فعل است . به عبارت روشن تر خریدار متعهد به انجام فعل (پرداخت وجه چک در موعد مقرر) بوده است و با عدم پرداخت آن با توجه به توافق طرفین که مرحله الزام به انجام فعل را حذف نموده و مستقیماً برای فروشنده حق فسخ در نظر گرفته اند ، تخلف خریدار محرز بوده و لذا از آنجا که شرط ، شرط فعل تلقی می گردد ، وجود خیار مانع از انتقال مبیع نبوده و در نتیجه چنانچه اعلام فسخ بعد از انتقال واقع شده باشد ، معامله بعدی صحیح است و چنانچه اعلام فسخ قبل از انتقال باشد چون با اعمال و تحقق فسخ ، مبیع به مالکیت فروشنده باز می گردد لذا معامله بعدی روی مال غیر بوده و مشمول مقررات باب فضولی است .
نظر اقلیت
ماهیت چنین شرطی ، خیار شرط است. به عبارت دیگر مبنای توافق طرفین این بوده که تا عدم پرداخت ثمن، خیار حق انتقال مبیع به غیر را ندارد و با توجه به اینکه مستفاد از مواد 454 ، 459 و 460 قانون مدنی آن است که مشتری در ایام خیار شرط حق انتقال مبیع را ندارد و در صورت انتقال ، معاملات بعدی منوط به اجاره مشروط له (در اینجا فروشنده) می باشد لذا معاملات انجام شده روی مبیع غیر نافذ خواهد بود. مبدأ آغاز چنین خیاری از تاریخ مقرر در چک یا گواهی نامه عدم پرداخت خواهد بود و پایان مدت خیار هم مدت متعارفی است که عرف مقرر می دارد . بنابر این آغاز و انتخاب خیار معلوم و شبهه بطلان شرط و معامله که در ماده 401 قانون مدنی مطرح است ، پیش نمی آید .
مبحث
مستندات قانونی
ماده 237 قانون مدنی | ماده 239 قانون مدنی | ماده 401 قانون مدنی | ماده 454 قانون مدنی | ماده 459 قانون مدنی | ماده 460 قانون مدنی